Op basis van mijn ervaringen in de zorg is deze uiteenzetting opgezet op welke manier dwaaldetectie zeer wel mogelijk is. Deze bestuurlijke reflectie is voor directeuren en bestuurders in de zorg die invulling moeten geven aan de bewegingsvrijheid voor hun cliënten op een gecontroleerde, geoorloofde en geaccepteerde manier.

Paul Jacobs: “het gaat niet enkel over techniek maar het zorginhoudelijk probleem en de cliëntsituatie.“

Oplossingsgerichte invulling wet zorg & dwang 

De inzet van technologie in de langdurige zorg ontwikkelt zich in hoog tempo. Zeker binnen het ziektebeeld dementie en Alzheimer staan we voor een urgente opgave: hoe waarborgen we vrijheid en autonomie van bewoners, terwijl we tegelijkertijd veiligheid en toezicht organiseren? 

 Dwaalgedrag vormt hierbij een van de meest complexe vraagstukken. Nieuwe technologieën zoals dwaaldetectie via gezichtsherkenning worden steeds vaker genoemd als oplossing.  

Maar hoe verhoudt deze inzet zich tot de Wet zorg en dwang (Wzd) en wat vraagt dit van de zorginstellingen? De Wet zorg en dwang is daar helder in: vrijheid is het vertrekpunt, onvrijwillige zorg is het uiterste middel. Technologische interventies, in welke vorm dan ook, moeten proportioneel en effectief zijn waarbij de vrije keuze van de client of haar vertegenwoordiging een randvoorwaarde is. 

Als bestuurder moet je dus niet primair de technologie centraal stellen, maar het zorginhoudelijke probleem én de individuele cliëntsituatie. 

De toepassing 

Bij dwaaldetectie met gezichtsherkenning worden camera’s bij uitgangen of risicopunten gekoppeld aan de 20faceXS oplossing die bewoners herkent. Wanneer een bewoner met verhoogd dwaalrisico een bepaalde zone nadert, wordt een zorgmedewerker gealarmeerd. De gezichtsvectoren van alleen bewoners met een verhoogd dwaalrisico zijn bekend in de lokaal aanwezige software; dus niet van de overige bewoners, personeel, familie,  bezoekers en leveranciers. Het doel is om te voorkomen dat de deur / sluis open gaat en personeel voortijdig geïnformeerd wordt voor een interventie. Bestaande overrule mechanismes voor de brandmeldinstallaties (BMI) of noodknoppen blijven actief en aanwezig, daar verandert niks aan.  

Fit for Purpose 

De inzet van dwaaldetectie kan binnen de Wzd passen mits alle stappen zorgvuldig doorlopen worden. De probleemanalyse wordt scherp vastgesteld en alternatieven onderzocht. Mits de alternatieven onvoldoende het dwaalrisico mitigeren is het belangrijk om in het zorgplan alles vast te leggen en de familie/wettelijke vertegenwoordiging nauw te betrekken.  

Onze ervaring is dat het stigma of disfunctioneren van de wearables vaak al voldoende reden is om gezichtsherkenning voor te stellen als alternatief en soms ligt de verantwoordelijkheid bij een receptiemedewerker. Ook weer afstand kunnen doen van de gemaakte keuze is onderdeel van de uitleg, zo ook welke gegevens van de client vastgelegd worden. 20face legt alleen de gezichtsvector en een identifier vast van de client, bijvoorbeeld het kamer- of clientnummer uit het EPD. Daarnaast mag de inzet van gezichtsherkenning nooit een vervanging zijn van de basiszorg of oplossing voor personeelsproblematiek, dat staat de wet niet toe. 

 Verwerking van bijzondere categorie persoonsgegevens 

Gezichtsherkenning verwerkt biometrische persoonsgegevens. Dit is onder de AVG een bijzondere categorie met verhoogde beschermingsvereisten. Derhalve is: 

• Uitvoering van een Data Protection Impact Assessment (DPIA) is verplicht. 

• Er moet een duidelijke grondslag zijn (veelal: vitale belangen of wettelijke verplichting binnen zorg). 

• Minimale gegevensverwerking: geen opslag van beeldmateriaal tenzij strikt noodzakelijk. 

• Transparantie richting bewoners en vertegenwoordigers. 

• Betrokkenheid van de Functionaris Gegevensbescherming. 

• Duidelijke afspraken met leveranciers (verwerkersovereenkomst). 

 Bestuurlijk is dit een zwaarwegend punt. Reputatierisico en toezicht door de Autoriteit Persoonsgegevens zijn reëel. 20face ondersteunt organisaties om bovenstaande te realiseren en middels een vooronderzoek op basis van de SCOPAFIJTH analyse worden alle aspecten geadresseerd en vastgelegd zodat iedereen kan vaststellen dat alle stappen doorlopen zijn om dwaaldetectie mogelijk te maken. Lees hier meer over de privacyregels  

Ethische dimensie: veiligheid versus waardigheid 

De kernvraag is niet technisch of juridisch, maar normatief: “Draagt deze technologie bij aan waardige zorg?” Bij mensen met dementie zien we vaak dat dwaalgedrag geen probleemgedrag is, maar uiting van onrust, behoefte aan zingeving of desoriëntatie.  

 Een zorgvuldig ingerichte toepassing kan juist: 

• Meer bewegingsvrijheid mogelijk maken. 

• Fysieke fixatie verminderen. 

• Nachtelijke onrust veiliger begeleiden. 

• Familie geruststellen. 

 Maar zonder zorgvuldige implementatie kan het ook leiden tot: 

• Gevoel van surveillance. 

• Verminderd vertrouwen. 

• Technocratische zorgcultuur. 

 Hier ligt de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor de zorgbestuurders en directeuren. Het implementeren van dwaaldetectie is dan ook zeker geen technische implementatie. De meeste projectactiviteiten om te komen tot een livegang hebben te maken met procesinrichting, draagvlak creëren, communicatie en kennisontwikkeling bij zorgpersoneel. 

 Governance: wat vraagt dit van bestuurders in de zorg? 

 Voordat je, en dat geldt voor elke innovatie in de zorg, dien je het volgende op de plek te hebben: 

• Een helder visie op technologie en innovatie 

• Betrokken medezeggenschap 

• Transparantie richting toezichthouders 

• Scholing van medewerkers 

• Afweging van risico’s en kansen (business case denken) 

Voor wat betreft business case denken willen we benadrukken dat de implementatie van dwaaldetectie niet gezien moet worden als een efficiency operatie maar ook zeker de vrijheid vergroten van cliënten, het verminderen van stress en onrust, het mitigeren van het stigma in de omgeving en daarmee een totaal pakket op een fijnere leefomgeving.  

Dwaaldetectie via gezichtsherkenning kan dus binnen de kaders van de Wet zorg en dwang verantwoord worden ingezet — mits:  

• Er sprake is van individuele risicobeoordeling. 

• Het Wzd-stappenplan zorgvuldig wordt gevolgd. 

• De AVG strikt wordt nageleefd. 

• De toepassing bijdraagt aan daadwerkelijke bewegingsvrijheid. 

• Er continue evaluatie plaatsvindt. 

Onze ervaringen bij de talrijke implementaties die we inmiddels in de zorg uitvoeren hebben ons beeld completer gemaakt wat er echt toe doet in de zorg en onze klanten vertellen daar graag meer over in onze seminars of tijdens een referentiebezoek. 

Meer weten?